Een van de belangrijkste rechtszaken over witteboordencriminaliteit van de afgelopen jaren is van start gegaan bij de rechtbank van Leipzig. Centraal staat het voormalige streamingplatform movie2k – en een fortuin aan bitcoins ter waarde van miljarden euro's. Het gaat specifiek om de deelstaat Saksen, met een bedrag van ongeveer € 2,64 miljard, afkomstig uit de verkoop van in beslag genomen bitcoins. De uiterst gevoelige juridische en politieke vraag is: mag de staat dit geld permanent behouden, of behoort het uiteindelijk toe aan de verdachten of potentiële slachtoffers?
Het proces combineert klassieke beschuldigingen van witteboordencriminaliteit met de specifieke kenmerken van digitale activa. Het is daarmee een voorbeeld van een nieuwe generatie strafrechtelijke procedures waarin cryptovaluta, internationale betalingsstromen en complexe vermogensoverdrachten een centrale rol spelen.
Achtergrond van de procedure
De verdachten worden ervan beschuldigd jarenlang de illegale streamingwebsite movie2k.com of movie2k.to te hebben beheerd. Tot de sluiting in 2013 werd het platform beschouwd als een van de grootste Duitstalige piraterijportalen. Gebruikers kregen toegang tot films en series zonder toestemming van de auteursrechthouders. Het bedrijfsmodel werd naar verluidt gefinancierd door advertentie-inkomsten en betalingen voor premium-toegang.
Het openbaar ministerie beschuldigt de verdachten met name van talrijke gevallen van witwassen van commercieel geld, ernstige belastingontduiking en andere financiële misdrijven. Aanvankelijk werden ook honderdduizenden inbreuken op het auteursrecht ten laste gelegd. Volgens de voorlopige beoordeling van de rechtbank zijn deze echter grotendeels verjaard en kunnen ze daarom niet meer worden vervolgd.
Juist deze verjaringstermijn maakt de procedure vanuit juridisch oogpunt bijzonder interessant. Zelfs als bepaalde misdrijven niet langer vervolgd kunnen worden, betekent dit niet automatisch dat de daaruit voortvloeiende financiële winsten onaangetast blijven. Dit is precies waar het instrument van vermogensverbeuring in beeld komt, dat een centraal thema vormt in het huidige proces.
Bitcoin als centraal element van de aanklacht
Volgens het onderzoek zouden er aanzienlijke inkomsten zijn gegenereerd uit de exploitatie van het platform in Cryptovaluta's, De vermeende hoofdverdachte zou met name in Bitcoin hebben geïnvesteerd. Hij zou in totaal ongeveer 136.000 Bitcoins hebben verworven. Deze investeringsbeslissing – vermoedelijk genomen toen de Bitcoin-prijs nog relatief laag was – leidde in de loop der jaren tot een enorme waardestijging.
Na zijn arrestatie in 2023 droeg de verdachte een aanzienlijk deel van zijn bezittingen over aan de onderzoekende autoriteiten. Een deel van deze Bitcoins werd verkocht via een zogenaamde noodverkoop. Dergelijke verkopen vinden doorgaans plaats vanwege de aanzienlijke prijsschommelingen van cryptovaluta. De staat wil voorkomen dat in beslag genomen activa aanzienlijk in waarde dalen als gevolg van marktfluctuaties.
Door deze verkoop ontving de Vrijstaat Saksen circa € 2,64 miljard. Dit geld wordt momenteel in bewaring gehouden bij de Bundesbank en is gedekt totdat de procedure juridisch is afgerond. Juridisch gezien betreft het geen vrij beschikbaar budgettair kapitaal, maar een voorlopig geborgd bedrag waarvan de uiteindelijke bestemming door de rechter zal worden bepaald.
De kernvraag op juridisch vlak: inbeslagname van vermogen.
De focus ligt op de toepassing van de bepalingen inzake de confiscatie van crimineel verkregen vermogen onder artikel 73 e.v. van het Duitse Wetboek van Strafrecht (StGB). Deze bepalingen stellen de staat in staat om vermogen dat door onrechtmatige handelingen is verkregen, te confisqueren. Het gaat hier niet om straf in de klassieke zin, maar om het terugvorderen van onrechtmatig verkregen voordelen.
Om inbeslagname rechtmatig te laten zijn, moet de rechtbank aantonen dat de bezittingen afkomstig zijn van specifieke strafbare feiten en toerekenbaar zijn aan de verdachten. Het loutere bestaan van bezittingen is onvoldoende; er moet een verband bestaan tussen het misdrijf en de toename van de bezittingen. Vooral in het geval van cryptovaluta die jarenlang zijn aangehouden en gedeeltelijk zijn doorverkocht, brengt het bewijzen van dit verband aanzienlijke praktische en juridische uitdagingen met zich mee.
Een ander aspect om te overwegen zijn de mogelijke claims van degenen die schade hebben geleden. Als rechthebbenden kunnen bewijzen dat zij financiële schade hebben geleden door illegale streaming, kunnen deze verliezen worden meegenomen in de terugvordering van activa. Pas nadat aan dergelijke claims is voldaan, kan een eventueel resterend bedrag aan de Vrijstaat Saksen worden uitbetaald.
Mocht er echter onvoldoende strafrechtelijk bewijsmateriaal worden verkregen of mocht de confiscatie om andere redenen mislukken, dan zou terugbetaling van de in beslag genomen gelden aan de verdachten in beginsel worden overwogen. De gevolgen van deze beslissing zijn enorm – niet alleen financieel, maar ook met betrekking tot het publieke vertrouwen in een correcte afhandeling van geconfisqueerde activa.
Betekenis voor de behandeling van cryptovaluta in het strafrecht
Dit proces heeft aanzienlijke gevolgen voor de toekomstige omgang met digitale activa. Cryptovaluta maken snelle, grensoverschrijdende transacties mogelijk en kunnen, afhankelijk van hun structuur, bijdragen aan het ondoorzichtig maken van betalingsstromen. Tegelijkertijd laten transacties permanente sporen achter op de blockchain, die door wetshandhavingsinstanties met de juiste technische expertise kunnen worden geanalyseerd.
Deze zaak toont aan dat digitale activa niet zijn vrijgesteld van strafrechtelijke vervolging. Bestaande instrumenten voor de confiscatie van activa zijn in principe technologie-neutraal. Ze omvatten daarom niet alleen traditionele banktegoeden of contant geld, maar ook cryptovaluta.
Tegelijkertijd roept het proces praktische vragen op: Hoe gaat de staat om met de volatiliteit van dergelijke activa? Wanneer is een noodverkoop noodzakelijk? En hoe wordt gewaarborgd dat noch de beschuldigden, noch potentiële slachtoffers nadeel ondervinden van overhaaste beslissingen?
Vooruitzichten en mogelijke gevolgen
De rechtbank heeft aanvankelijk meerdere zittingsdagen gepland tot half mei. Gezien de omvang van de aanklachten, de complexe vermogensstructuren en de economische aspecten van de procedure, is echter een langere duur te verwachten. Potentiële verzoeken om bewijsmateriaal, deskundigenoordelen en vragen over internationale rechtshulp zouden het proces ook aanzienlijk kunnen verlengen.
Ongeacht de uitkomst zal het "movie2k"-proces precedenten scheppen. Het gaat niet alleen om de specifieke vraag of Saksen miljarden mag innen. Het raakt fundamentele kwesties van het moderne strafrecht: de effectieve bestrijding van digitale economische criminaliteit, de rechtsstaatconforme omgang met enorme vermogens en de rol van cryptovaluta in een steeds meer geglobaliseerd financieel systeem.
Dit maakt de zaak veel meer dan een spectaculair, op zichzelf staand incident. Het schept een precedent voor de strafrechtelijke vervolging van digitale activa – met mogelijke gevolgen die veel verder reiken dan Saksen.